Opowieść o Yerbie, rodzinie Szychowskich i Polonii w Argentynie.

Polska emigracja w XIX i XX wieku to historia pełna dramatycznych zdarzeń, odwagi i nieustępliwości.
Polacy, uciekając przed biedą, prześladowaniami politycznymi czy skutkami wojen, szukali lepszego życia na innych kontynentach, w tym w odległej Ameryce Południowej.
Wśród nich znalazła się rodzina Szychowskich, która na argentyńskiej ziemi stworzyła jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek yerba mate na świecie – Amandę.
Historia Jana 'Juana’ Szychowskiego i jego potomków to nie tylko opowieść o biznesowym sukcesie, ale także o pielęgnowaniu polskiej tożsamości w egzotycznym zakątku świata.

W tym wpisie blogowym przybliżymy losy rodziny Szychowskich, ich wkład w rozwój produkcji yerba mate oraz ich starania o zachowanie więzi z Polską, w tym o uzyskanie polskiego obywatelstwa. Uzupełnieniem opowieści będzie wyjątkowy film, w którym wnuczka Jana Szychowskiego – Amanda, jego syn Ricardo oraz prawnuczka Karen dzielą się wspomnieniami o rodzinie, swojej polskiej tożsamości i tradycyjnym sposobie przygotowywania yerba mate.

Zapraszamy do nieprawdopodobnej historii, w której cudowny napój Indian Guarani – Yerba Mate, łączy się z losami polskich imigrantów.

Polska emigracja w XIX i XX wieku: Tło historyczne

Aby lepiej zrozumieć historię rodziny Szychowskich, musimy najpierw spojrzeć na szerszy kontekst polskiej emigracji. Na przełomie XIX i XX wieku Polska nie istniała jako suwerenne państwo, jej terytorium zostało podzielone między trzech zaborców: Rosję, Prusy i Austrię. Warunki życia, szczególnie w zaborze rosyjskim i austriackim, były trudne – przeludnienie wsi, brak ziemi dla chłopów, bieda i represje polityczne pchały tysiące Polaków do szukania lepszego życia za oceanem.

Emigracja zarobkowa i polityczna.
Emigracja polska w XIX wieku miała zarówno charakter zarobkowy, jak i polityczny. Po powstaniach narodowych (listopadowym w 1830 roku i styczniowym w 1863 roku) wielu polskich patriotów, uciekając przed prześladowaniami, osiedlało się w Europie, Ameryce Północnej i Południowej. Jednak od lat 70. XIX wieku dominującym motywem wyjazdów stała się potrzeba ekonomiczna. Reformy uwłaszczeniowe, które dawały chłopom wolność osobistą, nie zawsze przekładały się na poprawę ich sytuacji materialnej. W Galicji, będącej pod zaborem austriackim, przeludnienie wiejskie i brak ziemi zmuszały ludzi do emigracji „za chlebem”. Stany Zjednoczone stały się jej głównym celem, z największymi skupiskami w Chicago, Nowym Jorku czy Detroit. Jednak Ameryka Łacińska, zwłaszcza Argentyna i Brazylia, również przyciągała polskich osadników.

Okres międzywojenny to kolejna fala emigrantów z odrodzonej II Rzeczypospolitej. Po II wojnie światowej dołączyli do nich kolejni, w tym często żołnierze Polskiej Armii na Zachodzie, którzy nie chcieli wracać do Polski pod komunistyczne rządy.
Ta różnorodność fal migracyjnych ukształtowała unikalny charakter Polonii w Ameryce Południowej.

Polonia w Ameryce Łacińskiej na początku XX wieku.
Ameryka Łacińska, choć mniej znana jako cel polskiej emigracji, jest istotnym skupiskiem Polonii. Argentyna, będąca na przełomie XIX i XX wieku młodym, rozwijającym się krajem, potrzebowała rąk do pracy, rzemieślników i rolników, aby zagospodarować ogromne tereny. Rząd argentyński aktywnie zachęcał do imigracji, oferując ziemię, wsparcie finansowe i korzystne warunki dla osadników. W latach 70. i 80. XIX wieku do Brazylii wyemigrowało od 8 do 9 tysięcy Polaków, głównie z zaboru pruskiego, a po 1889 roku, po ustanowieniu republiki, liczba ta wzrosła do nawet 100 tysięcy osób z Królestwa Polskiego i Galicji. W Argentynie Polacy osiedlali się licznie między innymi w prowincji Misiones, gdzie zakładali gospodarstwa rolne i plantacje, w tym ostrokrzewu paragwajskiego – podstawy produkcji yerba mate.

Polska społeczność w Misiones była bardzo liczna i dobrze zorganizowana. Z tego powodu tradycją jest, że wszystkich blondynów określa się tam mianem 'Polaków’ niezależnie od ich faktycznego pochodzenia

Yerba mate – zielone złoto Ameryki Południowej

Yerba mate to napój przygotowywany z suszonych liści ostrokrzewu paragwajskiego (Ilex paraguariensis), rośliny uprawianej głównie w Argentynie, Paragwaju, Urugwaju i południowej Brazylii. Napój ten, przygotowywany w naczyniu nazywanym czasem matero, pity jest za pomocą rurki z sitkiem (bombilla). Yerba jest nie tylko codziennym rytuałem, ale także symbolem wspólnoty i gościnności i nieodłocznym lementem kultury wielu latynoamerykańskich krajów.

Yerba mate ma właściwości pobudzające dzięki zawartości kofeiny, a jej smak – gorzki, ziemisty, czasem dymny – jest uwielbiany przez mieszkańców Ameryki Południowej. Historia yerby sięga czasów prekolumbijskich, gdy napój ten spożywali Indianie Guaraní. Po przybyciu Europejczyków, szczególnie jezuitów w XVII wieku, uprawa yerby została skomercjalizowana, a roślina stała się jednym z najważniejszych produktów eksportowych regionu. Dla polskich osadników w Misiones yerba mate stała się nie tylko źródłem utrzymania, ale także sposobem na integrację z lokalną kulturą.

Uprawa yerby: Wyzwanie dla pionierów

Uprawa Ostrokrzewu wymagała ogromnej wiedzy i wytrwałości. Roślina ta potrzebuje specyficznych warunków – tropikalnego klimatu, żyznej gleby i odpowiedniego nawodnienia. Polscy osadnicy, którzy przybyli do Misiones pod koniec XIX wieku, musieli zmierzyć się z koniecznością karczowania dżungli, co było zadaniem wyczerpującym fizycznie i niebezpiecznym. Po przygotowaniu ziemi sadzono młode rośliny, a ich pielęgnacja wymagała cierpliwości – pierwsze zbiory były możliwe dopiero po kilku latach. Polacy wnieśli do uprawy yerby nie tylko pracowitość, ale także innowacyjność. Ich umiejętności techniczne i zdolności organizacyjne pozwoliły na rozwój plantacji, które z czasem przekształciły się w prężnie działające przedsiębiorstwa. Jednym z najlepszych przykładów tego sukcesu jest historia rodziny Szychowskich i ich marki Amanda.

Rodzina Szychowskich

Pod koniec XIX wieku do Misiones przybyła pierwsza zorganizowana grupa polskich osadników, głównie z Małopolski i Galicji. Polacy musieli zmierzyć się z trudnymi warunkami: tropikalnym klimatem, dziką przyrodą i koniecznością karczowania dżungli pod pola uprawne. W takim kontekście rozpoczyna się historia Jana Szychowskiego, założyciela kompanii produkcyjnej, która odmieniła przemysł związany z produkcją yerba mate.

W 1900 roku do Argentyny przybywa rodzina Szychowskich. Julian Szychowski, młynarz, wraz z żoną i dziećmi, wśród których jest 11 letni wówczas Jan Szychowski. Zapisy w paszportach wskazują, że celem ich podróży była Kanada, jednak awaria statku sprawiła, że pozostali w Argentynie.
Pochodzili z miejscowości Borszczów, położonej w dzisiejszej Ukrainie, około 40 kilometrów na zachód od Kamieńca Podolskiego.

Po krótkim pobycie w Buenos Aires ruszyli w dalszą podróż, 1000 kilometrów w górę wielkiej rzeki Parana. Dotarli do Posadas, stolicy prowincji Misiones, skąd dalej, ciągnąc ze sobą zabrane aż z Polski wozy szli pieszo do nowo założonej osady Apostoles w głębi lądu.

Początkowo polscy osadnicy myśleli o uprawie roślin które znali z rodzinnych stron. Jednak klimat w którym się znaleźli nie sprzyjał temu celowi. Wobec tego zajęli się oni uprawą Yerba Mate.

Początki działalności były ciężkie. Plantatorzy mierzyli się z licznymi przeciwnościami. Szychowscy myśleli o powrocie do kraju lub dalszej podróży do Kanady, jednak wybuch I wojny światowej położył kres tym planom.

To, co wyróżniło Jana Szychowskiego spośród innych plantatorów, to jego zdolności techniczne. Jan samodzielnie zaprojektował i skonstruował maszyny do przetwarzania yerba mate, które znacząco usprawniły produkcję. Możliwe że zbudowana przez niego w 1919 roku precyzyjna tokarka była pierwszym tego typu urządzaniem zbudowanym w Argentynie. Wszystkie części do jej budowy zostały wykonane przez Jana Szychowskiego.
W tamtych czasach większość plantacji polegała na tradycyjnych, ręcznych metodach, co ograniczało skalę produkcji i jakość produktu. Dzięki swoim wynalazkom Jan stworzył kompletną, zmechanizowaną linię produkcyjną, która pozwoliła na zwiększenie wydajności i poprawę jakości yerby.

W latach 20 XX wieku Szychowski zbudował tamę spiętrzającą wody rzeki Chimiray, aby uzyskac energię potrzebną do zasilania maszyn wykorzystywanych do produkcji yerba mate.

Kto opisze historię rodziny, stosunek do Polski oraz opowie o yerba mate lepiej niż potomkowie Jana Szychowskiego? Posłuchajmy Amandy, Ricardo oraz Karen Szychowskich:

Jak widać, związki z Polską wciąż są żywe wśród kolejnych pokoleń rodziny Szychowskich.
Ze względu na dużą polską i ukraińską emigrację, prowincja Misiones jest jedynym miejscem w Argentynie gdzie praktykuje się święcenie potraw w czasie Świąt Wielkanocnych.

Yerba Mate Amanda

Dziś Amanda jest jedną z najbardziej rozpoznawalnych marek yerba mate na świecie. Firma oferuje szeroką gamę produktów, od klasycznych mieszanek po wersje smakowe, takie jak yerba z dodatkiem ziół czy cytrusów.

Produkty Amandy, zdobyły uznanie zarówno w kraju, jak i za granicą, m.in. w Stanach Zjednoczonych, Europie i na Bliskim Wschodzie. Amanda Tradicional przez wielu jest uważana za wzór i synonim klasycznego smaku yerba mate

Polonia w Argentynie

Polonia w Argentynie to jedna z najbardziej dynamicznych i zasłużonych społeczności polskich emigrantów na świecie. Licząca obecnie od 120 do 170 tysięcy osób (należy pamiętać, że osób o polskich pochodzeniu jest zdecydowanie więcej), argentyńska Polonia stworzyła bogatą mozaikę kulturalną, gospodarczą i społeczną, która od końca XIX wieku zostawia trwały ślad na historii tego południowoamerykańskiego kraju. Historia Polaków w Argentynie to opowieść o wytrwałości, adaptacji i budowaniu mostów między dwiema kulturami.

W Argentynie dzień polskiego osadnika (día del colono polaco) jest świętem państwowym, obchodzonym 8 czerwca. W 2025 roku mijała 30 rocznica jego ustanowienia.

Do znanych Polaków, żyjących na emigracji w Argentynie należą między innymi:

Ryszard Dyrgałła (1910-1970) – inżynier lotniczy i pilot, uczestnik Kampanii Wrześniowej. Wraz z innym polskim inżynierem, Stanisławem Kulczyckim, brał udział w wielu zaawansowanych projektach argentyńskiego rządu dotyczących między innymi silników rakietowych oraz programu kosmicznego.
Witold Gombrowicz (1904-1969) – jeden z najwybitniejszych polskich pisarzy XX wieku. W latach 1939 – 1963 mieszkał w Buenos Aires, tworząc wiele spośród swoich najbardziej znanych dzieł, jak na przykład powieść 'Trans-atlantyk’ oraz pracował jako urzędnik w Banco Polaco – zagranicznej filii banku Pekao.
Julian Jurkowski (1844-1913) – lekarz, uczestnik powstania styczniowego. Założył pierwszą w Argentynie klinikę chorób płucnych.
Aleksander Grabia Jałbrzykowski (1921-2005) – działacz polonijny, publicysta i heraldyk.
Ryszard Białous (1914-1992) – dowódca batalionu 'Zośka’ podczas Powstania Warszawskiego, w czasie emigracji wspierał organizacje polonijne i działał we władzach samorządowych prowincji Neuquen.
Teofil Iwanowski (1827-1874) – generał argentyńskiej armii
Florian Czarnyszewicz (1900-1964) – pisarz, uczestnik wojny polsko – bolszewickiej w 1920 roku. Jego najsłynniejszą powieścią jest autobiograficzna 'Nadberezyńcy’, zwana Epopeją Szlachty Zagrodowej, stawiana na równi z 'Panem Tadeuszem’, czy 'Trylogią’. Co ciekawe, jego brat, Feliks był dziadkiem lidera grupy Aerosmith – Stevena Tylera.

Argentyna jest pełna śladów Polonii. Jako przykład niech służy znakomita cukiernia, położona w sercu andyjskiego miasteczka San Martin de Los Andes. Ma ona swojsko brzmiącą nazwę, a jej elewacje zdobią Łowickie wzory:

Wyzwania tożsamościowe

Jednym z wyzwań, przed którymi stoi dzisiaj Polonia argentyńska, jest zachowanie języka polskiego wśród młodszych pokoleń. Choć organizacje polonijne prowadzą szkoły i kursy, wielu młodych Argentyńczyków polskiego pochodzenia mówi już tylko po hiszpańsku.

W naszym sklepie z yerba mate znajdziesz szeroki wybór produktów, takich jak:

• Yerba mate – różne rodzaje i producenci
• Zestawy startowe
• Bombille
• Naczynia
• Akcesoria do yerba mate

Yerba mate to pobudzający napój i ważny element kultury wielu latynoamerykańskich krajów. Jak widać ma on również pewne związki z naszym krajem. Jan Szychowski stworzył przedsiębiorstwo, którego produkty można kupić w każdym argentyńskim sklepie spozywczym, a także w wielu miejscach na całym świecie.

Spróbuj yerba mate i przekonaj się, dlaczego ten napój z Ameryki Południowej jest tak lubiany.