Kim są indianie Guarani?

Tytuł wpisu jest w czasie teraźniejszym i tak właśnie ma być, ponieważ mimo niesprzyjających okoliczności, historia ludu Guarani trwa.

Indianie Guarani to jeden z ludów rdzennych Ameryki Południowej, którego dziedzictwo kształtowało kulturę, duchowość i tradycje regionu przez tysiące lat. Znani są między innymi jako pierwsi odkrywcy i użytkownicy naparu z suszu Ostrokrzewu Paragwajskiego (czyli yerba mate) – napoju będącego symbolem Ameryki Południowej.

W tym wpisie zagłębimy się w historię i kulturę Guarani, a także ich szczególny związek z yerba mate, która nie tylko jest ważnym elementem tradycji tych ludzi, ale także stanowi źródło utrzymania wielu współczesnych społeczności.

Historia Guarani 

Guarani to rdzenny lud zamieszkujący tereny Ameryki Południowej, przede wszystkim obszary dzisiejszego Paragwaju, Brazylii, Argentyny, Urugwaju i Boliwii. Ich populacja szacowana jest na około 350 tysięcy osób, choć dane te mogą się różnić w zależności od źródeł. 
W czasie ich pierwszych kontaktów z Europejczykami, w XVI wieku byli rolnikami prowadzącymi osiadły tryb życia. Ich zajęcia były typowe dla ludów żyjących w lasach tropikalnych. Kobiety zajmował się uprawą manioku i kukurydzy, zbieraniem miodu, owoców oraz wytwarzaniem ceramiki, a mężczyźni polowali, łowili ryby oraz brali udział w licznych międzyplemiennych potyczkach.

Co kilka lat zmieniali miejsce swojego pobytu. W jednej wiosce mogło mieszkać kilkuset mieszkańców.

Guarani nie posiadali zorganizowanego organizmu państwowego, tworzyli grupy plemienne według dialektu używanego języka. Byli wojowniczy i toczyli liczne międzyplemienne walki. Brali jeńców i składali ich w ofierze, a być może również zjadali.

Przybycie Europejczyków do Ameryki Południowej w XVI wieku to doniosłe i traumatyczne wydarzenie w historii ludów Nowego Świata. Przyniosło ono zagładę wielu plemion i kultur.

Szczególną rolę w historii Guarani odegrały misje jezuickie, które powstały w XVII wieku. Jezuici zakładali redukcje, czyli osady, w których Guarani byli chrystianizowani i organizowani wśród nowych zasad życia społecznego. Redukcje te, choć krytykowane przez wielu za ograniczanie wolności Indian, odegrały ważną rolę w ochronie ludności przed eksterminacją ze strony handlarzy niewolników. 

Nazwa „Guarani” pochodzi od słowa oznaczającego w ich języku “ludzi” lub “zwycięzców”, została im ona nadana przez Hiszpanów. Sami Guarani nazywali siebie 'Aba’ co w ich języku oznacza 'ludzi’.

Język, którym się posługują, również nazywany Guarani, jest jednym z najważniejszych elementów ich dziedzictwa kulturowego i wciąż pozostaje żywy w wielu społecznościach, a nawet posiada status języka urzędowego (obok hiszpańskiego) w Paragwaju. Zresztą w tym kraju więcej ludzi rozumie właśnie język Guarani. 

Misje Jezuickie

Misje jezuickie w Ameryce Południowej, a w szczególności te zakładane wśród Indian Guaraní, to fascynujący rozdział historii kolonialnej, który łączy religię, kulturę oraz politykę. Działalność jezuitów wśród Guaraní była jednym z najbardziej znaczących przykładów interakcji między europejskimi misjonarzami a rdzennymi społecznościami na terenach dzisiejszej Brazylii, Paragwaju i Argentyny. Misje te, zwane redukcjami, stanowiły unikalny model współpracy i ochrony ludności rdzennej przed brutalnością kolonializmu, choć nie były wolne od kontrowersji

Jezuici, będący zakonem katolickim o dużym wpływie na ówczesną Europę i świat, widzieli w misjach możliwość realizacji swojej misji religijnej i społecznej. Redukcje były specyficzną formą osad dla rdzennych mieszkańców, które miały zapewniać Indianom warunki do spokojnego życia i ochrony przed handlem niewolnikami, który rozwijał się w tym regionie.

Każda redukcja była zaplanowana według jasno określonych zasad. Centralnym punktem była kościół i plac, wokół których znajdowały się domy, szkoły, warsztaty i pola uprawne. Jezuici wprowadzali nowoczesne (jak na tamte czasy) metody uprawy ziemi, a także rzemiosło, muzykę i sztukę. Dzięki temu Guaraní stawali się nie tylko wspólnotą chrześcijańską, ale także samowystarczalnym społeczeństwem.

Jednym z głównych celów misji jezuickich było zabezpieczenie Indian przed brutalnością kolonizatorów i systemem encomiendy, który często prowadził do zniewolenia rdzennych mieszkańców. Dzięki wpływom jezuitów redukcje były chronione przed handlarzami niewolników, zwłaszcza bandeirantes – portugalskimi najemnikami, którzy najeżdżali tereny zamieszkane przez Guaraní w poszukiwaniu siły roboczej.

Jezuitom udało się nawet stworzyć armię składającą się z Indian, która w XVIII wieku skutecznie broniła redukcji przed bandeirantes i innymi zagrożeniami. Historia ta została przedstawiona w słynnym filmie „Misja” z 1986 roku, który ukazuje dramatyczne wydarzenia związane z upadkiem redukcji.

Mity, legendy i opowiadania Guarani

Indianie Guarani wyznawali panteistyczną wizję świata. Wodospady Iguazu były przez nich uważane za miejsce święte. Posiadali rozbudowany system wierzeń, legend, mitów i opowiadań. Traktowały one zarówno o stworzeniu świata jak i przedstawiały historie z życia bogów, duchów, goblinów, zwierząt, ludzi, karłów i wielu, wielu innych mitologicznych postaci, z których najbardziej znane to:

• Ka’a Jarýi – bogini księżyca, związana z przekazaniem ludziom rośliny yerba mate
• Irupé – zakochana w księżycu kobieta zamieniona w lilię wodną
• Kurupi – okrutna mitologiczna postać z ogromnym penisem zamieszkująca dżunglę. To od niej wzieła się nazwa świetnej marki yerba mate z Paragwaju

Universidad Nacional de Misiones jest jedną z instytucji, która bada i gromadzi na temat kultury i folkloru ludów pierwotnych.

Poniżej jedno z opowiadań ludu Guarani pochodzące ze zbioru Leyendas, mitos, cuentos y otros relatos guaranies:

Poniżej jedno z opowiadań ludu Guarani pochodzące ze zbioru Leyendas, mitos, cuentos y otros relatos guaranies:

Próżny myśliwy

Wiemy już, że Curupí jest niezdarny i niezgrabny w poruszaniu się. Coś dziwnego jak na leśnego ducha, ale jest tak dlatego, że nie ma stawów jak my i trudno mu się schylać, na przykład żeby obejrzeć podeszwy swoich stóp, które, co więcej, są odwrócone — piętą do przodu.
Pewnego dnia Curupí leżał na ziemi, narzekając i próbując wyjąć bolesną kolczastą drzazgę, która utknęła mu w stopie (Curupí, oczywiście, zawsze chodzi boso). Był tak pochłonięty swoimi problemami, że nawet nie usłyszał myśliwego.
— Co to jest? Kolczasta drzazga? Ja ci ją wyjmę! — powiedział myśliwy.
Nie czekając ani chwili, zwinny myśliwy schylił się, a ból Curupí zniknął.
— Dziękuję, ch’amigo — westchnął krasnolud. — A żeby nikt nie mówił, że Curupí jest niewdzięczny, dam ci prezent: tę strzałę, która nigdy nie chybia. Ale tylko pod jednym warunkiem…
..uprzedził: – Możesz używać jej tylko po to, by nakarmić swoją rodzinę. Jeśli spróbujesz zabijać dla przyjemności, Curupí cię ukarze.
Strzała od Curupí! — myślał mężczyzna, przemierzając dżunglę. Z tą strzałą będę najlepszym myśliwym… wszyscy będą mi zazdrościć!
Gdy przekraczał jeden z leśnych strumieni, wielka złota ryba uciekła mu niemal spomiędzy nóg, niczym kwiat na wodzie. Łowienie ryb strzałą nie było łatwe (dobrze o tym wiedział). Jednak, ufając w moc Curupí, pomyślał, że złota ryba to będzie dobry cel. Strzelił bez celowania i w jednej chwili wielka ryba dryfowała martwa, z wbitym w serce ostrzem strzały.
Dumny wrócił do swojego domu, niosąc wielką rybę, i tej nocy wszyscy jedli do syta.
A następnego dnia, i jeszcze kolejnego, także. Każdego wieczoru myśliwy wracał ze swoich wypraw z dużymi mborebíes, smacznymi taitetués (dzikimi świniami, które Kreole nazywają „dzikami górskimi”) albo z małymi, lecz wybornymi tatúes (pancernikami, które są przepyszne, gdy przygotowuje się je we własnym pancerzu).

Wkrótce w całej tekoá, w wiosce myśliwego, nie było lepszego strzelca od niego. Jednak payé wioski, uzdrowiciel, który potrafił przewidywać przyszłość i komunikować się ze światem nadprzyrodzonym, miał wątpliwości. Czy myśliwy zawarł jakiś pakt z Añá, samym diabłem? A może zaprzyjaźnił się z Curupí?
By to sprawdzić (i jako dobry znawca ludzkiej duszy, świadomy próżności, która zawsze zdradza tych, co zdobyli wielką sławę), postanowił rzucić mu wyzwanie:
— Udowodniłeś, że jesteś najlepszym myśliwym w tekoá — powiedział. — Ale czy mógłbyś trafić w serce, w locie, małego minumbí, ptaszka-muchy, który przeskakuje z kwiatu na kwiat, bardziej zwinnego niż camuatí?

Oczywiście, wiecie, co było dalej. Urażony w swej próżności, myśliwy zgodził się. W towarzystwie payé i innych myśliwych z wioski wszedł do dżungli w poszukiwaniu delikatnego i bezbronnego ptaszka. Znalazł go pijącego nektar z kwiatów wielkiego lapacho, wysoko na szczycie drzewa. Prawie bez celowania — jak zawsze — wystrzelił strzałę. Ta opisała wielki łuk i trafiła wprost tam, gdzie mówiło prawo Curupí: w samo serce próżnego myśliwego.

Współczesne wyzwania Guarani 

Mimo swojej bogatej kultury i historii, Indianie Guarani mierzyli się (i wciąż się mierzą) z wieloma problemami we współczesnym świecie. Należą do nich: 

1. Utrata ziemi – Rozwój rolnictwa przemysłowego, wylesianie i urbanizacja doprowadziły do tego, że Guarani tracą dostęp do swoich tradycyjnych terytoriów, co zagraża ich stylowi życia i tożsamości kulturowej. 

2. Marginalizacja – W wielu krajach Ameryki Południowej rdzenni mieszkańcy, w tym Guarani, są marginalizowani i mają ograniczony dostęp do edukacji, opieki zdrowotnej i innych zasobów. 
3. Zanik tradycji – Procesy globalizacji i asymilacji sprawiają, że wiele tradycji i wierzeń Guarani jest zagrożonych zapomnieniem. Młodsze pokolenia często odchodzą od tradycyjnego stylu życia na rzecz nowoczesnych rozwiązań.  

Podsumowanie

Indianie Guarani to lud, którego historia, kultura i tradycje stanowią nieodłączny element historii Ameryki Południowej. Choć mierzą się z wieloma wyzwaniami, ich kultura wciąż pozostaje żywa i inspiruje kolejne pokolenia. Guarani przypominają nam, jak ważne jest życie w zgodzie z naturą i poszanowanie tradycji przodków. 

W Casa de Mate znajdziesz wiele znanych i mniej znanych rodzajów yerb oraz akcesoriów

• Yerba mate – duży wybór
• Zestawy startowe – idealne na początek
• Zestawy prezentowe
• Akcesoria